ARCHEOLOGIA, LASY I XX-WIECZNE POZOSTAŁOŚCI WOJENNE

Współczesna archeologia to złożona i wieloaspektowa gałąź badań naukowych. Jest to nauka, która nieustanie się rozwija, wkracza na nowe pola badawcze, kreatywnie stara się wykorzystywać najnowsze technologie. Mówiąc inaczej, dzisiejsze badania archeologiczne to nie tylko poszukiwania egipskich mumii w cieniu piramid i przekopywanie ton drobnoziarnistego, żółtego piasku.

Jednym z dynamiczniej rozwijających się obecnie obszarów działań archeologicznych jest – choć może to brzmieć jak oksymoron – archeologia współczesności. Taka archeologia analizuje materialne pozostałości oraz zmiany w krajobrazach, które zwykle związane są z pierwszą i drugą wojną światową. Rozpoznanie, dokumentacja i szersza kontekstualizacja takich badań opiera się zwykle o tzw. metody nieinwazyjne. Są to badania archeologiczne, które nie niszczą pierwotnej substancji zabytkowej. Przykłady takich przedsięwzięć to np.: lotniczy skaning laserowy, naziemny skaning laserowy, badania geofizyczne, badania powierzchniowe, zdjęcie lotnicze itd.

Okazuje się również, że wiele reliktów pierwszo- i drugowojennych zachowało się w dobrej kondycji, szczególnie na terenach zalesionych. Słowem, archeologia współczesności w lasach może stanowić ważne poszerzenie dotychczasowych badań archeologicznych. Problematyka archeologii i XX-wiecznego dziedzictwa militarnego na terenach zalesionych jest właśnie tematem grantu naukowego, który mam przyjemność realizować w Instytucie Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (więcej informacji tutaj: http://archeolasy.pl/).

Oczywiście, tak zakrojone badania polegają na rozpoznaniu w terenie wielu kategorii XX-wiecznego dziedzictwa militarnego. W trakcie dotychczasowych badań dokumentowałem – by wymienić tylko skromny wycinek bogatych i różnorodnych pozostałości militarnych –  okopy drugowojenne (zarówno budowane przez niemieckie, jak i polskie wojsko) (ryc. 1-2).

Rycina 1. Lasy pod Chyciną (woj. lubuskie): system niemieckich okopów drugowojennych widoczny na produktach pochodnych lotniczego skanowania laserowego.

 

Rycina 2. Lasy na wysokości Zapory (woj. pomorskie): polskie okopy na wschodnim brzegu Brdy miały stanowić linię obrony przed niemieckim natarciem w 1939 roku.

Najliczniejszą grupą są różnej średnicy i głębokości leje po bombach, pociskach moździerzowych itd. (ryc. 3).

Rycina 3. Lasy wokół Gutowca (woj. pomorskie): dziesiątki głębokich lejów widocznych na produktach pochodnych lotniczego skanowania laserowego.

Relikty wojenne w lasach to nie tylko okopy i leje. Pewną (nie)zwykłą pozostałością po drugiej wojnie światowej są ryty na drzewach (bukach zwyczajnych), które zostały wykonane przez jeńców wojennych i przymusowych pracowników pod Chyciną (ryc. 4).

Rycina 4. To również jest dziedzictwo militarne: stary, zwyczajny buk pokryty rytami drugowojennymi (fot. D. Kobiałka).

W ramach realizowanego projektu udało się zeskanować powierzchnię jedenastu drzew. Dzięki nowym technologiom (w tym przypadku był to naziemny skaning laserowy) rozszyfrowano niektóre imiona i nazwiska ludzi, którzy musieli wznosić fortyfikacje polowe wokół Chyciny (ryc. 5).

 

Rycina 5. Wizualizacja rytów drugowojennych wykonana na podstawie naziemnego skanowania laserowego (oprac. G. Szalast).

Z kolei jedną z najsłabiej rozpoznanych kategorii XX-wiecznego dziedzictwa militarnego na terenach zalesionych są pierwszowojenne obozy jenieckie. Pozostałości jednego z nich znajdują się w lasach pod Czerskiem (woj. pomorskie). W trakcie badań terenowych dokumentowałem ogrom kultury materialnej używanej codzienne przez jeńców wojennych. Wśród tych przedmiotów były m.in.: zardzewiałe puszki po konserwach (ryc. 6); emaliowane miski (ryc. 7); butelki po winie, piwie, szampanie, nalewkach czy też medykamentach różnego rodzaju; łopaty; elementy żeliwnych piecyków, przy których ogrzewali się jeńcy w trakcie długich, zimowych wieczorów; sztućce, których używano codziennie; fragmenty drutu kolczastego stanowiącego fragment ogrodzenia obozu; kubki metalowe; metalowe i szklane manierki; elementy munduru; tzw. podkówki itd.

Rycina 6. Zardzewiałe puszki po konserwach (fot. D. Kobiałka).

 

Rycina 7. To wygląda na śmieci: niepozorne, zniszczone, emaliowane miski. To z tych naczyń jedli pierwszowojenni jeńcy (fot. D. Kobiałka).

To zaledwie mały wycinek rzeczy, które można spotkać w lasach pod Czerskiem. Te – jakby mogło się wydawać na pierwszy rzut oka – śmieci są już obecnie wartościowym dziedzictwem archeologicznym. Podobnie, po obiektach obozowych (barakach, ziemiankach, halach produkcyjnych, stajniach, rampie rozładunkowej, jamach śmietniskowych itd.) zachowały się ślady w lokalnym krajobrazie leśnym (ryc. 8).

Rycina 8. Dziura w lesie: pozostałość po obiekcie związanym z funkcjonowaniem obozu jenieckiego w lasach pod Czerskiem (fot. D. Kobiałka).

Podsumowując, archeologia bada również relikty niedawnej przeszłości. Jednymi z nich są pozostałości wojen światowych, które często zachowały się w lasach w bardzo dobrej kondycji do dnia dzisiejszego. Zatem zawsze warto zwracać uwagę na to, co spotyka się w lesie w trakcie zbierania grzybów, jagód; w trakcie pieszych i rowerowych wycieczek pośród starych borów. Może się okazać, że zardzewiała miska była przedmiotem, z którego jadł jeniec pierwszowojenny a zniszczona manierka mogła zostać porzucona przez polskiego żołnierza w trakcie trwania II wojny światowej. I w końcu, niewyraźny rów może nie być po prostu rowem: może to być częściowo zasypany okop wojskowy. Słowem, lasy skrywają ogrom zagadek przeszłości, które coraz częściej próbują rozszyfrowywać archeolodzy.

 

DAWID KOBIAŁKA (Instytut Archeologii i Etnologii PAN)

 

Podziękowania

Dziękuję dr Kornelii Kajdzie i mgr Mikołajowi Kostyrko za wspólne działania nad archeologią obozu w Czersku.

Badania są częścią projektu finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2016/20/S/HS3/00001.

One thought on “ARCHEOLOGIA, LASY I XX-WIECZNE POZOSTAŁOŚCI WOJENNE

Comments are closed.